nespa-theories

Στην παρούσα εγγραφή θα εξετάσουμε την απόφαση του Κρέοντα στο έργο του Σοφοκλή «Αντιγόνη», αναφορικά με το να θάψει το νεκρό σώμα του Ετεοκλή και να αφήσει άταφο τον Πολυνείκη. Η τραγική αντίθεση μεταξύ των δύο αδελφών (της Αντιγόνης και της Ισμήνης) Ετεοκλή και Πολυνείκη, έχει να κάνει με την αντίθεση που απέδιδαν οι αρχαίοι έλληνες αναφορικά με τον «καλό θάνατο» και τον «άθλιο θάνατο», κάτι που σημειώνεται μέσα στο ίδιο το κείμενο ως εξής:

Τι ήταν λοιπόν ο «καλός θάνατος» και τι ο «άθλιος θάνατος» για τους αρχαίους έλληνες; Και ποια η σημασία της ταφής ενός νεκρού;

Είναι γνωστή η σημασία που απέδιδαν οι αρχαίοι έλληνες ως προς τη τήρηση των νεκρικών εθίμων. Η τήρηση αυτή είχε την σημασία ώστε ο νεκρός να μπορέσει να μεταβεί την πύλη του Άδη περνώντας τον Αχέροντα ποταμό, εξασφαλίζοντας, με αυτόν τον τρόπο, μεταθανάτια γαλήνη το πνεύμα του. Σύμφωνα με τις αντιλήψεις της εποχής εκείνης, το πνεύμα του άταφου νεκρού, περιπλανιόταν ανήσυχο μη μπορώντας να συναντήσει τους λοιπούς αγαπημένους του νεκρούς στον Άδη. Επίσης, σύμφωνα με την Οδύσσεια, το άταφο πτώμα μόλυνε τον ήλιο προκαλώντας την οργή των θεών. Είναι γνωστά τα παραδείγματα από την αρχαία ελληνική γραμματεία αναφορικά με αυτές τις αντιλήψεις. Παίρνοντας ως παράδειγμα τα ομηρικά έπη συναντά κανείς εκεί τόσο την περίπτωση του Αχιλλέα με τον Έκτορα[1] στην Ιλιάδα, όσο επίσης και την περίπτωση του Ελπήνορα με τον Οδυσσέα[2] στην Οδύσσεια.

Τι περιελάμβανε λοιπόν αυτός ο «καλός θάνατος»; Η διαδικασία της ταφής σύμφωνα με την Ιλιάδα περιελάμβανε αρχικώς την καύση του νεκρού στα πλαίσια μιας μεγαλοπρεπούς τελετής. Όπως επί παραδείγματι μαθαίνουμε από την περίπτωση του νεκρού σώματος του Έκτορα, πριν το τοποθετήσουν στην πυρά για καύση, σβήνονταν οι πληγές του, ενώ παράλληλα μυρώνονταν και αλειφόταν με λάδι ώστε να είναι ωραίο στη θέα. Μετά την καύση του νεκρού, μόλις οι φλόγες καταλάγιαζαν από τις χόες, μαζεύονταν τα οστά από τις στάχτες και τοποθετούνταν σε μια υδρία, συχνά με λάδι, τυλιγμένα σε ύφασμα, πριν θαφτούν στο χώμα. Τέλος, στηνόταν μια στήλη ώστε ο καθένας να διακρίνει το μέρος όπου είχαν θαφτεί τα οστά του νεκρού, όπως ακριβώς όλοι ακούγανε τα τραγούδια που υμνούνταν για το νεκρό κατά την διάρκεια αυτής της τελετουργίας.

Σε αυτό το σημείο συναντάμε τη Μνημοσύνη, τη μνήμη του νεκρού θα λέγαμε που γίνεται τραγούδι, και με αυτόν τον τρόπο οι επόμενες γενεές θα μνημονεύουν τόσο τη ζωή όσο και τα ηρωικά κατορθώματα του νεκρού -και κατά μία έννοια θα μείνει ζωντανός στη μνήμη των ανθρώπων. Αν λοιπόν αυτή η τελετουργία χαρακτηρίζει τον «καλό θάνατο», τι ακριβώς χαρακτηρίζει το αντίθετό αυτού -τον «άθλιο θάνατο»;

Σε πλήρη αντίθεση λοιπόν του «καλού θανάτου» για τους αρχαίους έλληνες υπήρχε ο «άθλιος θάνατος». Αυτός ο «άθλιος θάνατος», που η Αντιγόνη αναφέρει ως «αθλίως [...] νέκυν» αναφορικά με την περίπτωση του νεκρού αδελφού της Πολυνείκη, μας είναι γνωστός επίσης από τα ομηρικά έπη. «Άθλιος θάνατος» είναι αυτός που συναντάμε στο επεισόδιο της Οδύσσειας με τις Σειρήνες. Εκεί, όπως και στην αφήγηση της Αντιγόνης στους στίχους 29-30, όπου γίνεται αναφορά πως το νεκρό σώμα του Πολυνείκη μένει έρμαιο για τροφή από τα όρνια, έτσι και στην περίπτωση της Οδύσσειας, οι Σειρήνες δίνουν έναν «άθλιο θάνατο» στα θύματά τους, αφήνοντας τα πτώματα σε αποσύνθεση, άταφα, στις όχθες και στα λιβάδια της νήσου τους -κι εδώ για τροφή για τα όρνια. Η σύληση αυτή του νεκρού είχε τη σημασία του να μην μείνει ζωντανός στην μνήμη κάποιος νεκρός εχθρός, αλλά αντιθέτως να καταδικαστεί στη φθορά.

Τόσο στην Οδύσσεια όσο και στο έπος της Ιλιάδος συναντάμε παρόμοιας φύσεως ενέργειες αναφορικά με τον «άθλιο θάνατο» των νεκρών εχθρών. Στην Ιλιάδα συναντούμε τον «άθλιο θάνατο» στην περίπτωση όπου ο Αχιλλέας, σέρνει το πτώμα του Έκτορα πίσω από το άρμα του με σκοπό να το παραμορφώσει ώστε αυτό να μην γνωρίσει τον «καλό θάνατο» -επειδή ο Έκτορας σκότωσε στη μάχη τον αδελφικό φίλο του Αχιλλέα, Πάτροκλο. Παρομοίως, στα πλαίσια αυτών των αντιποίνων που προβαίνουν στην ατίμωση ενός νεκρού εχθρού, θα μπορούσαμε να πούμε πως συναντάμε και στην Οδύσσεια στην περίπτωση όπου ο Οδυσσέας ανακτά τα αξιώματά του επιστρέφοντας πίσω στην Ιθάκη, όπου με την βοήθεια μεταξύ άλλων του γιού του Τηλέμαχου, σκοτώνει έναν-έναν τους μνηστήρες καθώς και τις άπιστες δούλες που είχαν πλαγιάσει μαζί με αυτούς. Ειδικότερα, ως παράδειγμα, να αναφέρουμε χαρακτηριστικά την περίπτωση του Μελάνθιου του οποίου το σώμα ακρωτηριάστηκε και τα γεννητικά του όργανα πετάχτηκαν στα σκυλιά, καθώς και των άπιστων δούλων, τις οποίες ο Τηλέμαχος τις κρέμασε σε ένα τεντωμένο σκοινί στην αυλή του ανακτόρου.

Αυτή λοιπόν η αντίθεση μεταξύ «καλού» και «άθλιου» θανάτου εντοπίζεται και στην περίπτωση της τραγωδίας του Σοφοκλή «Αντιγόνη», μέσα από το διάταγμα του Κρέοντα να θάψει τον έναν αδερφό της Αντιγόνης και της Ισμήνης, Ετεοκλή, με τιμές, και απο την άλλη να αφήσει άταφο τον άλλον αδελφό, Πολυνείκη. Η διάκριση αυτή μεταξύ των δυο αδερφών φυσικά γίνεται επειδή ο πρώτος, ο Ετεοκλής, σκοτώθηκε ηρωικά υπερασπιζόμενος την πατρίδα του, εν αντιθέσει με τον Πολυνείκη ο οποίος στράφηκε εναντίον της πατρίδας του, χαρακτηριζόμενος ως προδότης.

Τι νόημα όμως είχε για τους αρχαίους μια διάκριση μεταξύ «καλού» και «άθλιου» θανάτου; Τη στιγμή μάλιστα που οι αντιλήψεις της εποχής ήθελαν το θάνατο ως κάτι φρικτό, απερίγραπτο, παράλογο και μη ανθρώπινο;

Από nespa45 on Κυριακή, 11 Δεκεμβρίου 2011 @ Κυριακή, 11 Δεκεμβρίου 2011 3:55 μμ
Permalink
Tags: μυθολογια , αρχαία ιστορια , Άρθρα , Σκέψεις